Cách gọi chị hoặc em gái của mẹ (chưa rõ ai lớn hơn) tuỳ vùng: Miền Bắc gọi là “bác”; miền Trung và miền Nam gọi là “dì”. Một số gia đình gọi khác, nên hỏi người lớn trong nhà cho chắc.
Tình huống
Mẹ bạn có cô em, hoặc chị, ở xa. Mẹ chỉ nói “dì Tư” nên bạn không biết dì lớn hay nhỏ hơn mẹ. Bạn muốn biết cách gọi nào an toàn nhất khi chưa rõ.
Đi từng bước tới người cần gọi
Muốn gọi đúng một người ở nhiều bước, đừng nhảy cóc: hãy đi từng người một và hỏi “người này là gì của mình?”. Bảng dưới đây liệt kê từng người bạn đi qua trên đường tới chị hoặc em gái của mẹ (chưa rõ ai lớn hơn), kèm cách bạn gọi họ.
| Người trong chuỗi | Bạn gọi là |
|---|---|
| 1. Mẹ | mẹ (miền Bắc và miền Trung); má (miền Nam) |
| 2. Chị hoặc em gái của mẹ | bác (miền Bắc); dì (miền Trung và miền Nam) |
Người cuối cùng trong bảng chính là chị hoặc em gái của mẹ (chưa rõ ai lớn hơn). Các dòng phía trên không chỉ để tra cứu: chúng cho thấy cách gọi của chị hoặc em gái của mẹ (chưa rõ ai lớn hơn) thường nối vào cách gọi của người đứng ngay trước họ, nên nhớ được người ở giữa là nhớ được người cuối.
Quy tắc đứng sau cách gọi này
Trong nhiều gia đình có những người mà không ai nhớ rõ ai sinh trước ai sau, nhất là khi bạn mới tìm lại họ hàng. Chị hoặc em gái của mẹ (chưa rõ ai lớn hơn) là một trường hợp như vậy, và bộ máy cho ra kết quả bác hoặc dì, với ghi chú rằng đáp án phụ thuộc vào ai lớn hơn.
Lý do thứ tự quan trọng: ở nhiều vùng, anh em của bố hoặc mẹ được gọi theo việc họ lớn hay nhỏ hơn bố mẹ bạn. Chỉ cần đổi thứ tự là tiếng gọi đổi theo, nên nếu thiếu thông tin thì bộ máy trả về tên trung tính và báo là chưa chắc.
Cách xử lý ngoài đời: hỏi một người lớn tuổi trong nhà về thứ tự sinh, hoặc xem giấy tờ, gia phả, bia mộ. Nếu không hỏi được, hãy gọi bằng tiếng an toàn là “bác” (nếu bạn nghĩ họ lớn hơn) và để họ sửa nếu cần.
Vì sao các miền gọi khác nhau?
Ở miền Bắc chị gái của mẹ lớn hơn mẹ nên được gọi là “bác”, còn em gái của mẹ mới là “dì”. Miền Trung và miền Nam gọi mọi chị em gái của mẹ là “dì”. Vì vậy chị hoặc em gái của mẹ (chưa rõ ai lớn hơn) có hai cách gọi là “bác” và “dì”, tuỳ vùng.
- Miền Bắc: gọi là “bác”.
- Miền Trung và miền Nam: gọi là “dì”.
Đây là cách gọi phổ biến của từng vùng chứ không phải luật. Người sống xa quê thường giữ cách gọi của quê mình, và nhiều gia đình trộn hai cách. Nếu nhà bạn gọi chị hoặc em gái của mẹ (chưa rõ ai lớn hơn) khác bảng trên thì cứ theo nhà bạn.
Họ gọi lại bạn, bạn xưng thế nào?
Cách họ gọi bạn cũng chính là cách bạn tự xưng khi nói chuyện với họ. Với chị hoặc em gái của mẹ (chưa rõ ai lớn hơn), bạn nên xưng “cháu” (miền Bắc; miền khác có thể đổi).
- Cả ba miền: khi nói với bác hoặc dì, bạn tự xưng là “cháu”.
Nếu người đó nhỏ tuổi hơn hoặc lớn tuổi hơn bạn
Khi chưa rõ ai lớn hơn, đừng đoán theo tuổi hiện tại của hai người: nhiều khi người sinh trước trông trẻ hơn. Hãy tìm thông tin về thứ tự sinh của hai anh em, thường có trong gia phả, giấy khai sinh hoặc lời kể của người lớn tuổi nhất.
Nếu chị hoặc em gái của mẹ (chưa rõ ai lớn hơn) đã mất hoặc không còn ai nhớ, bộ máy trả về cách gọi trung tính và đánh dấu chưa chắc. Bạn có thể gọi “bác” kèm tên, đó là cách an toàn nhất vì ít bị coi là thiếu tôn trọng.
Việc gọi nhầm lên bậc trên thường dễ bỏ qua hơn gọi nhầm xuống bậc dưới. Vì vậy khi phân vân, bạn nên chọn cách gọi thể hiện sự kính trọng hơn.
Câu nói mẫu cho ngày cưới, ngày Tết, đám giỗ
Biết tiếng gọi chưa đủ: bạn còn cần câu nói hoàn chỉnh ở những dịp quan trọng. Dưới đây là câu mẫu với chị hoặc em gái của mẹ (chưa rõ ai lớn hơn), đã ghép đúng cách gọi “bác” và cách xưng của bạn.
Ngày cưới:
- Giữa đám cưới, mời lên ngồi: “Cháu xin mời bác ngồi ở bàn chính ạ.”
- Giới thiệu với bạn bè: “Đây là bác mình, chị hoặc em gái của mẹ (chưa rõ ai lớn hơn).”
- Khi nâng ly: “Cháu kính chúc bác và cả nhà sức khoẻ, hạnh phúc ạ.”
Ngày Tết:
- Ngày mùng một: “Cháu chúc bác và cả nhà năm mới sức khoẻ, làm ăn phát đạt ạ.”
- Mừng tuổi: “Cháu xin mừng tuổi bác, chúc bác năm mới bình an.”
- Gọi điện từ xa: “Bác ơi, cháu đây ạ, cháu chúc Tết bác và cả nhà.”
Đám giỗ:
- Thắp hương: “Cháu xin phép bác cho cháu thắp hương trước ạ.”
- Giữa mâm cơm: “Bác dùng cơm ạ, hôm nay cháu nấu món bác thích.”
- Tiễn khách: “Cháu cảm ơn bác đã đến, bác về cẩn thận ạ.”
Các câu mẫu dùng cách gọi của miền bắc; ở miền trung và miền nam, bạn thay “bác” bằng “dì”.
Chuyện hay bất đồng và cách thống nhất
Trong thực tế, cách gọi chị hoặc em gái của mẹ (chưa rõ ai lớn hơn) thường gây tranh luận nhỏ trong gia đình. Những chuyện hay gặp:
- Người này nhớ ông sinh trước, người kia nhớ ông sinh sau, và không còn ai để hỏi.
- Có người gọi chị hoặc em gái của mẹ (chưa rõ ai lớn hơn) là “bác” cho chắc, có người gọi theo kiểu khác, nên người nghe không biết ai nhớ đúng.
- Giấy tờ cũ ghi năm sinh khác nhau (do khai sinh muộn hoặc đổi tên), dẫn đến kết luận trái nhau.
Một vài cách thống nhất mà nhiều gia đình thấy hiệu quả:
- Tìm bằng chứng cụ thể: bia mộ, gia phả, giấy khai sinh, thư từ cũ, hoặc hỏi cụ lớn tuổi nhất trong họ.
- Nếu không tìm được, hãy chọn cách gọi tôn trọng hơn và ghi “chưa rõ ai lớn hơn” trong gia phả, để đời sau tiếp tục tìm.
- Người nhỏ tuổi hơn trong họ thường được khuyên gọi lên bậc trên khi chưa chắc, vì ít gây phật lòng hơn.