Bạn gọi cậu nhỏ tuổi hơn mình là “cậu”.
Tình huống
Cậu út của bạn cưới vợ cùng năm bạn tốt nghiệp. Ông ngoại sinh cậu quá muộn, nên cậu và bạn như anh em. Tới ngày đám giỗ, bạn nghe cả nhà gọi cậu rất rõ ràng, còn bạn thì ngập ngừng.
Đi từng bước tới người cần gọi
Muốn gọi đúng một người ở nhiều bước, đừng nhảy cóc: hãy đi từng người một và hỏi “người này là gì của mình?”. Bảng dưới đây liệt kê từng người bạn đi qua trên đường tới cậu nhỏ tuổi hơn mình, kèm cách bạn gọi họ.
| Người trong chuỗi | Bạn gọi là |
|---|---|
| 1. Mẹ | mẹ (miền Bắc và miền Trung); má (miền Nam) |
| 2. Em trai của mẹ | cậu |
Người cuối cùng trong bảng chính là cậu nhỏ tuổi hơn mình. Các dòng phía trên không chỉ để tra cứu: chúng cho thấy cách gọi của cậu nhỏ tuổi hơn mình thường nối vào cách gọi của người đứng ngay trước họ, nên nhớ được người ở giữa là nhớ được người cuối.
Quy tắc đứng sau cách gọi này
Cậu nhỏ tuổi hơn mình nhỏ tuổi hơn bạn hoặc gần bằng tuổi bạn, nhưng ở bậc trên bạn trong họ hàng. Bạn gọi họ là cậu vì vai vế trong họ hàng tính theo đời và theo nhánh, không tính theo tuổi.
Tình huống này xảy ra khi ông bà sinh con muộn, khi hai anh chị em của bố mẹ cách nhau nhiều tuổi, hoặc khi người trong họ lấy vợ lấy chồng ở tuổi khác nhau nhiều. Nó không bất thường: gần như họ hàng nào cũng có vài trường hợp như vậy.
Cách suy ra: bạn → mẹ → em trai. Hãy so cậu nhỏ tuổi hơn mình với bố hoặc mẹ của bạn (không phải với bạn) để biết bậc của họ, rồi gọi theo bậc đó.
Ba miền có gọi giống nhau không?
Với cậu nhỏ tuổi hơn mình, cả ba miền gọi giống nhau là “cậu”. Điều này giúp bạn khỏi phải chọn vùng, nhưng đừng suy ra rằng mọi người họ hàng đều như vậy: nhiều quan hệ khác (như chị gái hoặc anh trai của bố mẹ) vẫn đổi theo miền.
Họ gọi lại bạn, bạn xưng thế nào?
Cách họ gọi bạn cũng chính là cách bạn tự xưng khi nói chuyện với họ. Với cậu nhỏ tuổi hơn mình, bạn nên xưng “cháu”.
- Cả ba miền: khi nói với cậu, bạn tự xưng là “cháu”.
Khi tuổi và vai vế đi ngược nhau
Đây chính là tình huống mà tuổi và vai vế đi ngược nhau. Cậu nhỏ tuổi hơn mình nhỏ tuổi hơn hoặc xấp xỉ bạn nhưng ở bậc trên, nên theo vai vế bạn vẫn gọi là cậu. Họ sẽ gọi lại bạn là “cháu”.
Cách phổ biến mà nhiều gia đình dùng: trước mặt người lớn và nơi đông người, gọi đúng vai vế (“cậu”); khi chỉ có hai người, thoả thuận cách gọi thoải mái, ví dụ gọi tên hoặc gọi “anh/chị/em” theo tuổi. Điều quan trọng là cả hai cùng đồng ý, không ai bị ép.
Nếu người kia chủ động nói “cứ gọi tên đi, đừng gọi cậu nghe già lắm”, bạn nên làm theo. Họ có quyền lựa chọn cách gọi trong nhà họ, và tôn trọng điều đó cũng là một cách lễ phép.
Với người nhỏ tuổi hơn bạn nhưng cao bậc hơn, bạn không cần sợ gọi sai vai. Điều khiến người ta phật lòng không phải là gọi lên hay gọi xuống, mà là gọi cộc lốc hoặc coi thường. Giữ giọng điệu tôn trọng là đủ.
Câu nói mẫu cho ngày cưới, ngày Tết, đám giỗ
Biết tiếng gọi chưa đủ: bạn còn cần câu nói hoàn chỉnh ở những dịp quan trọng. Dưới đây là câu mẫu với cậu nhỏ tuổi hơn mình, đã ghép đúng cách gọi “cậu” và cách xưng của bạn.
Ngày cưới:
- Giữa đám cưới, mời lên ngồi: “Cháu xin mời cậu ngồi ở bàn chính ạ.”
- Giới thiệu với bạn bè: “Đây là cậu mình, cậu nhỏ tuổi hơn mình.”
- Khi nâng ly: “Cháu kính chúc cậu và cả nhà sức khoẻ, hạnh phúc ạ.”
Ngày Tết:
- Ngày mùng một: “Cháu chúc cậu và cả nhà năm mới sức khoẻ, làm ăn phát đạt ạ.”
- Mừng tuổi: “Cháu xin mừng tuổi cậu, chúc cậu năm mới bình an.”
- Gọi điện từ xa: “Cậu ơi, cháu đây ạ, cháu chúc Tết cậu và cả nhà.”
Đám giỗ:
- Thắp hương: “Cháu xin phép cậu cho cháu thắp hương trước ạ.”
- Giữa mâm cơm: “Cậu dùng cơm ạ, hôm nay cháu nấu món cậu thích.”
- Tiễn khách: “Cháu cảm ơn cậu đã đến, cậu về cẩn thận ạ.”
Chuyện hay bất đồng và cách thống nhất
Trong thực tế, cách gọi cậu nhỏ tuổi hơn mình thường gây tranh luận nhỏ trong gia đình. Những chuyện hay gặp:
- Người lớn tuổi hơn không thích bị người nhỏ tuổi hơn gọi bằng “cậu”, nhất là khi tuổi sát nhau.
- Cả nhà tranh luận nên gọi theo tuổi (nghe thân mật) hay theo vai vế (nghe đúng lễ).
- Trẻ nhỏ trong nhà bắt chước người lớn gọi bằng tên, và dần quên cách gọi đúng vai vế.
Một vài cách thống nhất mà nhiều gia đình thấy hiệu quả:
- Chọn một nguyên tắc rõ ràng: nơi đông người gọi đúng vai vế, nơi riêng tư gọi thoải mái theo thoả thuận.
- Cho phép người trong cuộc quyết định: nếu cậu nhỏ tuổi hơn mình muốn gọi tên thì cứ gọi tên, đó là quyền của họ.
- Dạy trẻ nhỏ cách gọi đúng bằng ví dụ cụ thể (con của bác là anh họ, con của chú là em họ), không bằng quy định cứng.