Bạn gọi con của em họ là “cháu”.
Tình huống
Cháu bé là con của em họ bạn đã biết nói. Nó gọi bạn bằng một tiếng mà bạn thấy lạ, và bạn băn khoăn không biết đó có đúng vai vế không, vì hai nhà bạn và em họ cách nhau hơn trăm cây số.
Đi từng bước tới người cần gọi
Muốn gọi đúng một người ở nhiều bước, đừng nhảy cóc: hãy đi từng người một và hỏi “người này là gì của mình?”. Bảng dưới đây liệt kê từng người bạn đi qua trên đường tới con của em họ, kèm cách bạn gọi họ.
| Người trong chuỗi | Bạn gọi là |
|---|---|
| 1. Mẹ | mẹ (miền Bắc và miền Trung); má (miền Nam) |
| 2. Chị gái của mẹ | bác (miền Bắc); dì (miền Trung và miền Nam) |
| 3. Con gái của chị gái của mẹ | chị |
| 4. Con trai của con gái của chị gái của mẹ | cháu |
Người cuối cùng trong bảng chính là con của em họ. Các dòng phía trên không chỉ để tra cứu: chúng cho thấy cách gọi của con của em họ thường nối vào cách gọi của người đứng ngay trước họ, nên nhớ được người ở giữa là nhớ được người cuối.
Quy tắc đứng sau cách gọi này
Con của em họ là họ hàng ruột thịt của bạn nhưng ở đời xa hơn bố mẹ một chút, nên cách gọi dễ nhầm. Chuỗi quan hệ là bạn → mẹ → chị gái → con gái → con trai, và bộ máy xưng hô cho kết quả là cháu (tên quan hệ: cháu).
Quy tắc chung của họ hàng ruột đời xa là tính theo nhánh chứ không theo tuổi. Mỗi lần đi qua một người anh hay một người chị của bố mẹ bạn thì mọi con cháu của họ nằm ở bậc trên so với con cháu của em họ, và ngược lại.
Vì tuổi và vai vế có thể đi ngược nhau nên cách chắc chắn nhất là so thứ tự của hai người ở chỗ hai nhánh gặp nhau (thường là bố mẹ hai bên), không so tuổi hai người.
Ba miền có gọi giống nhau không?
Với con của em họ, cả ba miền gọi giống nhau là “cháu”. Điều này giúp bạn khỏi phải chọn vùng, nhưng đừng suy ra rằng mọi người họ hàng đều như vậy: nhiều quan hệ khác (như chị gái hoặc anh trai của bố mẹ) vẫn đổi theo miền.
Họ gọi lại bạn, bạn xưng thế nào?
Cách họ gọi bạn cũng chính là cách bạn tự xưng khi nói chuyện với họ. Với con của em họ, bạn nên xưng “cậu” (nếu bạn là nam) hoặc “dì” (nếu bạn là nữ).
- Cả ba miền: khi nói với cháu, bạn tự xưng là “cậu” (nếu bạn là nam) hoặc “dì” (nếu bạn là nữ).
Nếu người đó nhỏ tuổi hơn hoặc lớn tuổi hơn bạn
Con của em họ có thể sinh trước hoặc sau bạn nhiều năm. Vai vế đi theo nhánh nên bạn vẫn gọi là cháu, và đây là chỗ tuổi và vai hay đi ngược nhau nhất trong họ hàng ruột đời xa.
Khi bạn lớn tuổi hơn nhưng phải gọi người kia là “anh” hay “chị”, nhiều người trẻ thấy ngại. Cách phổ biến là gọi đúng vai vế ở nơi đông người (đám giỗ, đám cưới), còn khi hai người ở riêng thì gọi tên hoặc thoả thuận cách gọi thoải mái.
Với con của em họ, nếu hai bên chênh nhau nhiều tuổi (ví dụ hai chục tuổi), người trẻ hơn thường được khuyến khích gọi đúng vai vế để thể hiện sự tôn trọng, còn người lớn tuổi hơn thường chủ động nói “cứ gọi bằng tên” nếu muốn thân mật.
Câu nói mẫu cho ngày cưới, ngày Tết, đám giỗ
Biết tiếng gọi chưa đủ: bạn còn cần câu nói hoàn chỉnh ở những dịp quan trọng. Dưới đây là câu mẫu với con của em họ, đã ghép đúng cách gọi “cháu” và cách xưng của bạn.
Ngày cưới:
- Giữa tiệc cưới, bạn nắm tay và nói: “Cháu ơi, cậu mừng cháu có gia đình mới.”
- Giới thiệu với khách: “Đây là cháu nhà cậu, con của em họ.”
- Khi chúc: “Cậu chúc cháu sống hạnh phúc, thương yêu nhau suốt đời.”
Ngày Tết:
- Mừng tuổi: “Cậu mừng tuổi cháu, năm mới ngoan, học giỏi nhé.”
- Hỏi han: “Cháu năm nay có kế hoạch gì mới không? Cậu nghe nói cháu sắp chuyển việc.”
- Gọi điện: “Cháu ơi, cậu chúc Tết cháu đây, cháu về nhà chơi nhé.”
Đám giỗ:
- Trước giờ cúng: “Cháu đến thắp cho ông bà một nén hương nhé.”
- Giữa bữa cơm: “Cháu ăn nhiều vào, cậu gắp cho cháu.”
- Cuối buổi: “Cháu về nhớ gọi cho cậu khi tới nhà.”
Nếu bạn là nữ, hãy đổi “cậu” thành “dì” trong các câu trên.
Chuyện hay bất đồng và cách thống nhất
Trong thực tế, cách gọi con của em họ thường gây tranh luận nhỏ trong gia đình. Những chuyện hay gặp:
- Hai nhánh trong họ sinh cách nhau nhiều tuổi nên người ở bậc dưới lại lớn tuổi hơn người ở bậc trên, dẫn đến tranh luận “ai gọi ai”.
- Có người gọi con của em họ theo tuổi (cho tiện), có người gọi theo vai vế (cho đúng), và cả hai đều nghĩ mình đúng.
- Người từ vùng khác về họp họ đôi khi dùng tên gọi quen ở quê họ thay cho “cháu”, khiến cả nhà nghe lạ tai.
Một vài cách thống nhất mà nhiều gia đình thấy hiệu quả:
- Cả nhà thống nhất một cách gọi duy nhất cho con của em họ và nhắn vào nhóm chat gia đình, để ai mới về dâu, về rể cũng đọc được.
- Hỏi người lớn tuổi nhất trong nhánh đó, vì họ thường biết cách gọi đã dùng qua nhiều đời.
- Ghi lại cách gọi vào gia phả hay sổ họ, để con cháu sau không phải tranh cãi lại.