Theo cách gọi phổ biến ở một số nơi, cúng chính kỵ là cúng đúng ngày giỗ, còn cúng tiên thường là cúng vào ngày hoặc buổi chiều hôm trước. Không phải nhà nào cũng làm cả hai.
Hai bữa cúng giỗ
Ở một số gia đình, giỗ được làm trong hai ngày liên tiếp: buổi chiều hoặc ngày hôm trước cúng tiên thường để báo với tổ tiên và chuẩn bị, rồi ngày giỗ cúng chính kỵ với mâm cỗ đầy đủ khi con cháu và khách đã về. Cách gọi “chính kỵ” nhấn mạnh đây là cúng đúng ngày húy kỵ.
Nhiều gia đình chỉ cúng một lần vào đúng ngày giỗ, không làm riêng tiên thường. Cách gọi, giờ giấc và mâm cúng đều khác nhau theo vùng và dòng họ, vì vậy hãy theo thói quen của nhà mình.
Vì sao nhiều nhà làm hai bữa
Giỗ cần nhiều công chuẩn bị: nấu nhiều món, dọn nhà, đón khách từ xa. Ngày hôm trước thường là ngày người trong họ về đến nơi, giúp nấu nướng và cùng thắp hương; cúng tiên thường vì thế vừa là nghi thức vừa tạo dịp cả nhà quây quần.
Có gia đình làm cúng tiên thường nhẹ nhàng trong nhà (cơm canh, hoa quả, thắp hương), còn ngày chính kỵ mới mời họ hàng và bạn bè. Có gia đình bỏ qua tiên thường vì ngày giỗ đã đủ bận.
Ngày cúng hôm trước tính thế nào
Nếu họ nhà bạn làm cúng tiên thường, ngày đó là ngày dương lịch ngay trước ngày giỗ. Bảng bên dưới cho biết ngày hôm trước và ngày giỗ của năm lần giỗ đầu tiên của một ca ví dụ, kèm thứ trong tuần. Với ca này, Trong 10 năm đầu, giỗ 15/8 âm lịch rơi vào các ngày dương lịch từ 10/9 đến 6/10, trong đó 2 lần trúng thứ bảy hoặc chủ nhật.
Khi ngày cúng hôm trước rơi vào ngày làm việc
Trong bảng, ngày hôm trước và ngày giỗ đôi khi đều là ngày làm việc. Khi đó nhiều gia đình thắp hương tiên thường vào buổi tối, ngày giỗ cúng sáng sớm rồi mời họ hàng vào cuối tuần gần nhất. Cũng có nhà dời cả hai lễ sang cuối tuần; chọn cách nào cũng được, miễn báo rõ cho họ hàng để không ai nhầm ngày.
Chẳng hạn với ca ví dụ, giỗ đầu rơi vào Thứ bảy nên ngày hôm trước là Thứ sáu; giỗ lần hai là Thứ sáu, ngày hôm trước là Thứ năm.
Giờ cúng và cách thụ lộc
Giờ cúng chính khác nhau theo gia đình, nhiều nhà cúng vào buổi sáng hoặc đầu giờ trưa để khách kịp dùng bữa. Sau khi cúng xong và hương tàn, mâm cỗ được hạ xuống để cả nhà cùng dùng bữa; cách này thường gọi là hạ lễ hoặc thụ lộc. Đây là lúc con cháu ngồi lại, kể chuyện về người đã mất.
Nếu gia đình theo tôn giáo, giờ giấc có thể theo hướng dẫn của người phụ trách nghi lễ; hãy hỏi trước để thống nhất.
Chuẩn bị cho hai bữa cúng
Danh sách gợi ý chung, tùy gia đình điều chỉnh.
- Hỏi họ hàng xem nhà mình làm cả hai bữa hay chỉ một; ghi rõ cả hai ngày khi báo.
- Phân công người lo cúng tiên thường (thường là người ở nhà thờ cúng) và người lo chính kỵ.
- Mua sắm trước một ngày: thực phẩm, hoa quả, hương, nến, hoa; dọn dẹp bàn thờ.
- Dự trù chỗ nghỉ cho người ở xa về từ ngày hôm trước.
- Với người ở nước ngoài: hẹn giờ gọi video cho bữa cúng chính.
Khi giỗ trùng ngày lễ hoặc ngày khác
Có năm giỗ rơi vào ngày rằm, ngày mùng một hoặc sát Tết. Nhiều nhà vẫn cúng đúng ngày giỗ và gộp thêm lễ ngày đó; một số làm lệch ngày cho đỡ bận. Nếu giỗ sát Tết, bạn xem trang về giỗ ngày 30 Tết để thấy cách các gia đình thường sắp xếp.
Mâm cúng hai bữa khác nhau thế nào
Ở những nhà làm cả hai, mâm cúng tiên thường thường gọn hơn: vài món cơm canh, hoa quả, nước, hương, đủ để người nhà thắp hương và báo với tổ tiên. Mâm chính kỵ thường đầy đủ hơn, theo số món và số mâm gia đình quen làm, vì còn phải đãi khách đông.
Có gia đình làm ngược lại hoặc làm như nhau cả hai ngày. Không có “mâm chuẩn”; điều quan trọng là mâm vừa sức nhà và hợp với tôn giáo gia đình, ví dụ nhà theo Phật giáo có thể chuẩn bị mâm chay.
Tin nhắn mẫu mời khách cho hai ngày
Với giỗ đầu của ca ví dụ, nếu cúng cả hai bữa, tin nhắn có thể là: “Gia đình xin báo, cúng tiên thường vào chiều Thứ sáu 9/9/2022; cúng chính kỵ vào Thứ bảy 10/9/2022 dương lịch (15/8 âm lịch). Kính mời họ hàng về dự bữa cơm giỗ.” Ghi rõ hai ngày giúp khách chọn ngày phù hợp với mình.
Nếu nhà không làm tiên thường thì ngày hôm trước làm gì
Nhiều nhà không làm lễ tiên thường nhưng vẫn dùng ngày hôm trước để chuẩn bị: lau dọn bàn thờ, mua thực phẩm, nấu các món cần thời gian, đón người ở xa. Đây thực chất là một “bữa tiên thường” không cúng, nhưng giúp ngày chính kỵ diễn ra gọn gàng và trang nghiêm.
Ví dụ: ngày hôm trước và ngày giỗ trong năm năm
Người mất ngày 21/9/2021 dương lịch (15/8 âm lịch năm Tân Sửu). Với năm lần giỗ đầu tiên, ngày cúng hôm trước và ngày giỗ:
| Giỗ đầu (tròn 1 năm) | hôm trước 9/9/2022 (Thứ sáu); ngày giỗ 10/9/2022 (Thứ bảy) |
|---|---|
| Giỗ thứ hai (nhiều nhà làm giỗ hết, mãn tang) | hôm trước 28/9/2023 (Thứ năm); ngày giỗ 29/9/2023 (Thứ sáu) |
| Giỗ lần thứ 3 | hôm trước 16/9/2024 (Thứ hai); ngày giỗ 17/9/2024 (Thứ ba) |
| Giỗ lần thứ 4 | hôm trước 5/10/2025 (Chủ nhật); ngày giỗ 6/10/2025 (Thứ hai) |
| Giỗ lần thứ 5 | hôm trước 24/9/2026 (Thứ năm); ngày giỗ 25/9/2026 (Thứ sáu) |
Ví dụ khác
Người mất ngày 2/5/2022 dương lịch (2/4 âm lịch năm Nhâm Dần). Hai lần giỗ đầu tiên:
| Giỗ đầu (tròn 1 năm) | hôm trước 19/5/2023 (Thứ sáu); ngày giỗ 20/5/2023 (Thứ bảy) |
|---|---|
| Giỗ thứ hai (nhiều nhà làm giỗ hết, mãn tang) | hôm trước 8/5/2024 (Thứ tư); ngày giỗ 9/5/2024 (Thứ năm) |
Ngày trong ví dụ được tính bằng đúng bộ máy của công cụ bên dưới. Phong tục giỗ khác nhau giữa các vùng và gia đình; hãy theo thói quen của họ nhà bạn.