Ở Việt Nam, ngày giỗ thường tính theo âm lịch: giỗ vào đúng ngày và tháng âm lịch người thân qua đời, nên ngày dương lịch của giỗ đổi mỗi năm.
Ngày giỗ là gì và vì sao người Việt giữ
Giỗ (còn gọi là kỵ, kỵ nhật hay húy nhật) là ngày con cháu tưởng nhớ người đã khuất vào đúng ngày họ qua đời, lặp lại mỗi năm. Trong nhiều gia đình Việt, đây là một trong những dịp đông đủ nhất trong năm: con cháu ở xa trở về, cùng thắp hương, dọn một mâm cơm và ngồi lại kể chuyện về người đã mất.
Việc thờ cúng tổ tiên gắn với quan niệm “uống nước nhớ nguồn”. Bên cạnh giỗ, các dịp thắp hương quen thuộc là mùng một, ngày rằm và Tết. Giỗ khác các dịp đó ở chỗ nó gắn với một con người cụ thể, nên thường là dịp cả nhà nhắc lại tên, tuổi và những việc người ấy đã làm.
Vì sao ngày giỗ thường tính theo âm lịch
Âm lịch của người Việt là lịch âm dương: tháng bám theo chu kỳ của Mặt Trăng, còn năm bám theo Mặt Trời nhờ thỉnh thoảng thêm một tháng nhuận. Gần như mọi dịp truyền thống như Tết Nguyên đán, rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy, Tết Trung thu, mùng một và ngày rằm hằng tháng đều tính theo hệ lịch này. Ngày giỗ đi cùng hệ lịch đó nên được ghi nhớ theo ngày và tháng âm lịch.
Một lý do thực tế nữa là sổ giỗ, gia phả và bàn thờ của nhiều dòng họ ghi “ngày húy kỵ” theo âm lịch từ nhiều đời trước. Con cháu đọc lại và làm theo, nên cách tính này được giữ nguyên qua các thế hệ. Vì vậy khi hỏi “giỗ ông ngày nào”, người lớn trong nhà thường trả lời bằng ngày âm lịch.
Vì sao ngày dương lịch của giỗ đổi mỗi năm
Mười hai tháng âm lịch ngắn hơn một năm dương lịch khoảng 11 ngày. Nếu chỉ có vậy, ngày giỗ trên lịch dương sẽ sớm dần mỗi năm khoảng 11 ngày; khi gặp năm có tháng nhuận, nó lại nhảy muộn hơn chừng một tháng. Kết quả là cùng một ngày giỗ dao động trong khoảng hơn một tháng của lịch dương.
Trong 10 năm đầu, giỗ 15/8 âm lịch rơi vào các ngày dương lịch từ 10/9 đến 6/10, trong đó 2 lần trúng thứ bảy hoặc chủ nhật. Hãy hình dung một gia đình đặt lịch điện thoại lặp “ngày 10/9 hằng năm”: từ năm sau lịch sẽ nhắc nhầm, có năm lệch gần cả tháng. Đó là lý do nên lưu ngày giỗ theo âm lịch và đổi sang dương lịch cho từng năm.
Cách đổi ngày mất dương lịch sang ngày giỗ âm lịch
Chỉ cần bốn bước. Ví dụ người mất ngày 15/9/2021 dương lịch (9/8 âm lịch năm Tân Sửu): đổi ra âm lịch được 9/8 âm lịch, vậy ngày giỗ hằng năm là 9/8 âm lịch. Giỗ đầu tròn một năm sau rơi vào 4/9/2022 dương lịch.
Cần lưu ý ranh giới năm: người mất vào đầu tháng 1 hoặc tháng 2 dương lịch có thể còn thuộc năm âm lịch trước. Chẳng hạn ngày 1/1/2020 dương lịch là ngày 7/12 âm lịch năm Kỷ Hợi, nên giỗ hằng năm của người đó là 7 tháng Chạp, không phải tháng Giêng. Công cụ đổi đúng các trường hợp này.
Nếu người thân mất vào khoảng nửa đêm, hãy hỏi người trong nhà biết rõ xem gia đình vẫn tính vào ngày nào để cả họ ghi một ngày thống nhất; công cụ chỉ đổi theo ngày bạn nhập.
- Xác định ngày mất theo dương lịch (thường ghi trên giấy báo tử hoặc giấy chứng tử).
- Đổi sang âm lịch bằng công cụ tính ngày giỗ ngay trên trang này.
- Ghi ngày và tháng âm lịch kèm năm Can Chi (ví dụ 9/8 âm lịch, năm Tân Sửu) vào sổ giỗ của họ.
- Từ năm sau, dùng ngày và tháng âm lịch đó để tìm ngày dương lịch tương ứng của từng năm.
Khác biệt theo vùng miền và tôn giáo
Hầu hết các vùng đều giữ giỗ theo âm lịch, nhưng cách gọi và cách làm khác nhau: có nơi nói “giỗ”, có nơi nói “kỵ” hay “đám giỗ”; mâm cỗ, giờ cúng, cách mời họ hàng cũng khác theo vùng và theo từng dòng họ. Không có một cách “chuẩn” duy nhất cho cả ba miền.
Với gia đình theo Phật giáo, nhiều nhà có thêm phần tụng kinh hoặc cúng chay. Gia đình Công giáo thường dâng thánh lễ cầu nguyện cho người đã mất vào dịp giỗ; ngày kỷ niệm có nhà tính theo âm lịch, có nhà theo dương lịch, tùy thói quen của gia đình và giáo xứ. Gia đình không theo tôn giáo thường giữ giỗ bằng bữa cơm sum họp và thắp hương. Mỗi cách đều là lựa chọn của từng gia đình.
Giỗ cho người thân ở xa và cách chọn ngày họp mặt
Nhiều gia đình có con cháu ở xa hoặc ở nước ngoài. Cách thường gặp là người ở quê thắp hương đúng ngày giỗ, còn con cháu ở xa gọi video hoặc phát trực tiếp để cùng thắp hương từ xa; ngày cả nhà gặp mặt có thể dời sang cuối tuần gần nhất cho thuận tiện.
Với ví dụ trên, 2 trong 10 lần giỗ đầu tiên trúng cuối tuần; những năm còn lại giỗ rơi vào ngày làm việc nên gia đình thường cúng đúng ngày vào sáng sớm hoặc buổi tối, rồi tổ chức bữa cơm chung vào cuối tuần. Hãy thống nhất với họ hàng từ đầu năm để ai cũng sắp xếp được.
Ghi giỗ vào sổ để không sót
Một cuốn sổ giỗ tốt ghi tên người mất, ngày mất cả hai lịch, ngày giỗ âm lịch hằng năm, người đứng ra lo và những người cần báo. Công cụ phía dưới xuất tệp lịch .ics làm sẵn 10 ngày giỗ tới, kèm nhắc trước một ngày. Nếu muốn cả họ cùng xem và nhận nhắc, bạn có thể ghi ngày mất vào cây gia phả của Người Nhà, ứng dụng sẽ tự đổi sang ngày dương lịch của từng năm.
Ví dụ: mất ngày dương lịch thì giỗ ngày nào
Người mất ngày 15/9/2021 dương lịch (9/8 âm lịch năm Tân Sửu). Ngày giỗ hằng năm là 9/8 âm lịch, và ngày dương lịch của các lần giỗ đầu như sau:
| Giỗ đầu (tròn 1 năm) | 4/9/2022 (Chủ nhật), 9/8 âm lịch |
|---|---|
| Giỗ thứ hai (nhiều nhà làm giỗ hết, mãn tang) | 23/9/2023 (Thứ bảy), 9/8 âm lịch |
| Giỗ lần thứ 3 | 11/9/2024 (Thứ tư), 9/8 âm lịch |
| Giỗ lần thứ 4 | 30/9/2025 (Thứ ba), 9/8 âm lịch |
| Giỗ lần thứ 5 | 19/9/2026 (Thứ bảy), 9/8 âm lịch |
Ngày dương lịch đổi mỗi năm trong khi ngày âm lịch giữ nguyên.
Ví dụ khác: mất đầu năm dương lịch
Người mất ngày 3/3/2023 dương lịch (12/2 âm lịch năm Quý Mão). Hai lần giỗ đầu tiên:
| Giỗ đầu (tròn 1 năm) | 21/3/2024 (Thứ năm), 12/2 âm lịch |
|---|---|
| Giỗ thứ hai (nhiều nhà làm giỗ hết, mãn tang) | 11/3/2025 (Thứ ba), 12/2 âm lịch |
Ngày trong ví dụ được tính bằng đúng bộ máy của công cụ bên dưới. Phong tục giỗ khác nhau giữa các vùng và gia đình; hãy theo thói quen của họ nhà bạn.